– (259)

فصل اول : کلیات تحقیق
1-1-مقدمه...............................................................................................................................3
1-2-بيان مسأله......................................................................................................................َ. 4
1-3- اهمیت و ضرورت تحقيق..............................................................................................5
1-4- اهداف ...........................................................................................................................7
1-5-سئوالات وفرضیه ها........................................................................................................9
1-5-1- سؤالات تحقیق.....................................................................................................9
1-5-2-فرضيه‏هاي تحقیق..................................................................................................9
1-6-مفاهیم.............................................................................................................................9
1-6-1-تعریف پیری..........................................................................................................9
1-6-2-سن پيري..............................................................................................................10
1-6-3-فرهنگ پيري.........................................................................................................11
1-6-4-مفهوم سالمندی.....................................................................................................12
1-6-5-سن سالمندي........................................................................................................12
1-6-6-مفهوم سرپناه.........................................................................................................12
1-6-7-آسايشگاه..............................................................................................................12
1-6-8-آسايشگاه سالمندان...............................................................................................13
1-6-9-آسايشگاه معلولين جسمي....................................................................................13
1-6-10-آسايشگاه رواني.................................................................................................13
فصل دوم: مروری بر ادبیات تحقیق و پیشینه تحقیق
2-1- رضایتمندی ................................................................................................................15
2-1-1-مفهوم رضایتمندی ..............................................................................................15
2-1-2-رضایتمندی سکونتی............................................................................................15
2-1-3-رویکرد سنجش میزان رضایتمندی سکونتی........................................................16
2-1-4-عوامل و متغیرهای تاثیر گذار بر رضایتمندی سکونتی........................................18
2-1-4-1-رضایت از کیفیت بخش ها و عوامل فیزیکی.............................................18
2-1-4-2-تاثیرات شخصی و رضایت........................................................................19
2-1-4-3-تاثیرات اجتماعی و رضایت.......................................................................19
2-1-4-4-تأثیرات فرهنگی و رضایت........................................................................19
2-1-4-5-تاثیر طبیعت بر رضایت..............................................................................20
2-2- سرای سالمندان..........................................................................................................21
2-2-1-پیدایش و تجربه سراهای سالمندان در جهان.....................................................21
2-2-2-پیدایش سراهای سالمندان در ایران....................................................................23
2-2-3-انواع سرای سالمندان در ايران............................................................................24
2-3-مخاطب شناسی............................................................................................. ............26
2-3-1-دیدگاه عمومی از پیری......................................................................................26
2-3-2-دیدگاه سالمند موفق(بیلتز 1990) .....................................................................27
2-3-3-نظریات مرتبط با سالمندان................................................................................28
2-3-3-1- نظریه مک کئون......................................................................................28
2-3-3-2- نظریه استرهلر.........................................................................................28
2-3-3-3-نظریه آشوف............................................................................................29
2-3-3-4- نظریه کولاژن..........................................................................................29
2-3-3-5- نظریه اسکلروز.......................................................................................29
2-3-3-6- نظریه تاثیر عوامل محیطی در پیدایش مکانیزم پیری..............................29
2-3-4-بیماری های روانی سالمندان و و رکود فعالیت های ذهنی..............................29
2-3-4-1-دلیریوم یا روان‌آشفتگی ..........................................................................30
2-3-4-2-دمانس ....................................................................................................30
2-3-4-3-آلزایمر.....................................................................................................30
2-3-4-4-اختلالات افسردگی در سالمندان.............................................................30
2-3-5-اختلالات جسمی در سالمندان........................................................................31
2-3-5-1-اختلالات خواب.....................................................................................31
2-3-5-2-اختلال بینایی و کاهش اطمینان ..............................................................31
2-3-5-3-اختلال شنوایی و بویایی.........................................................................32
2-3-6 -تحولات روحی در سالمندان.........................................................................32
2-3-6-1-سلامت عاطفی .....................................................................................33
2-3-6-2-نشانه هایی از خویشتن، هویت در آینده ..............................................33
2-3-6-3-احساس تنهایی .....................................................................................33
2-3- 7- عوامل موثر بر رضایتمندی سالمندان ..........................................................33
2-3-7-1-نحوه گذران اوقات فراغت و رضایت از آن...........................................33
2-3-7-2-ارتباط سبک زندگی مطلوب و رضایت از زندگی.................................34
2-3-7-3-ارتباط معنویت در دوران سالمندی و رضایت از زندگی........................35
2-3-7-4-ارتباط مشارکت در اجتماع و رضایت از زندگی....................................35
2-3-7-5-ارتباط موسیقی بر افزایش رضایت.........................................................35
2-3-7-6-ارتباط خودکارآمدی و رضایتمندی........................................................36
2-3-7-7-آفرینش رویدادهای مثبت با محیط جهت رضایتمندی سالمندان............37
2-3-8-نارضایتی شناختی سالمندان در محیط ............................................................38
2-3-8-1-آشنایی محیط .........................................................................................38
2-3-8-2-حفظ تمرکز در محیط ............................................................................39
2-3-8-3-مسیریابی.................................................................................................39
2-3-9-مشخصات فضایی مطلوب در جهت رضایتمندی و سلامت سالمندان..........40
2-3-9-1- بخش ها و تجهیزات ضروری در سرای سالمندان ...............................40
2-3-9-2-آسایش حرارتی و برودتی سالمندان.......................................................41
2-3-9-3-نورپردازی مناسب جهت ارتقای عملکرد بینایی در سالمندان.................43
2-3-9-4-فضای سبز............................................................................................45
2-3-10-مشخصات بصری و روانی مطلوب محیط برای رضایت سالمندان.............46
2-3-10-1-راه یابی و دسترسی............................................................................46
2-3-10-2-ایمنی و امنیت ...................................................................................46
2-3-10-3-آسایش ..............................................................................................46
2-3-10-4-پويايي و جذابيت...............................................................................47
2-3-10-5-هم آوايي با طبيعت............................................................................47
2-3-10-6-رمز گرايي و ابهام...............................................................................47
2-3-10-7-هویت ................................................................................................48
2-3-10-8-آزادي .................................................................................................48
2-3-10-9-رويداد پذيري......................................................................................48
2-3-10-10-بوم گرايي..........................................................................................49
2-3-10-11-وحدت..............................................................................................49
2-3-10-12-نظم....................................................................................... ...........49
2-3-10-13-خاطره ذهني....................................................................... .............49
2-4-تحقیقات انجام گرفته............................................................................... .............50
2-5-مصادیق خانه سالمندان در جهان........................................................... ...............51
2-5-1-تسهیلات جشنواره شهر خورشید.................................................... .............51
2-5-2-طراحی خانه سالمندان در چارلتون ماساچوست............................... ..........54
2-5-2-1-آنالیز سایت پلان.............................................................. ...................55
2-5-2-2- پلان های ساختمان.......................................................... ..................58
2-5-2-3-معرفی فضاها....................................................................... ................58
2-5-3- خانه سالمندان کانادا..................................................................... .............59
2-5-4- کریک ویو هوس........................................................................ ................60
2-5-5- خانه سبز........................................................................................ .............61
2-5-6- مقایسه کلی مصادیق...................................................................... .............62
2-5-6-1- سایت پلان های خانه سالمندان........................................... .............62
2-5-6-2- پلان و چیدمان سوئیت ها در خانه سالمندان......................... ...........63
2-5-6-3- پلان سوئیت ها در نمونه های کار شده.................................. ...........64
فصل سوم: روش شناسي تحقيق
3-1- مقدمه..................................................................................................... ..............66
3-2 – روش تحقيق.............................................................................................. ........66
3-3 – مراحل انجام تحقيق............................................................................... ............67
3-4 – جامعه آماري .................................................................................... ................68
3-5 –نمونه آماري .............................................................................................. ........69
3-6 – ابزار جمع آوري اطلاعات.................................................................... ............69
3-7- مشخصات پرسشنامه.............................................................................. ...........70
3-7-1-مشخصات سؤال‌هاي پرسشنامه بر اساس فرضيه هاي تحقيق...... ............70
3–8 - روايي و پايايي پرسشنامه..................................................................... ..........70
3-8-1- روايي............................................................................................... .......70
3-8-2 –اعتبار يا پايايي............................................................................. ...........71
3-9 – روش تجزيه و تحليل اطلاعات .....................................................................71
3-10- تعریف متغیرها.................................................................................... ..........71
3-11-استفاده از استانداردهای طراحی.............................................................. .......73
3-11-1-استاندارد درها............................................................................... ........73
3-11-2-راه پله و سطوح شیب دار............................................................. ........74
3-11-3-میله‌های دستگرد........................................................................ ...........76
3-11-4-حمام و دستشویی.................................................................... .............76
3-11-5-استاندارد حمام برای سالمندانی که نیاز به کمک دیگران دارند.. ..........77
3-11-6-پنجره ها...................................................................................... .........77
3-11-7-آسانسورها............................................................................... .............78
3-11-8-دسترسی ها................................................................................ ..........79
3-11-9-تابلوها .......................................................................................... .......79
3-11-10-راهروها و گذرگاه ها............................................................... ..........79
3-11-11-آشپزخانه و غذاخوری ها......................................................... .........80
3-11-12-استاندارد تراس ها و فضای سبز.............................................. .........81
3-11-13-روشنایی................................................................................. ...........81
3-11-14-فضاهای تجمع...................................................................... ..........82
3-11-15-اتاق های خواب.................................................................... ..........82
3-11-16-اتاق کارکنان و مدیران............................................................ .........82
3-11-17-اتاق درمان............................................................................... ........83
3-11-18-ورودی ها.................................................................................... ....83
3-11-19-راه یابی در خانه سالمندان برای مبتلایان به آلزایمر.................. .......84
3-11-20-طراحی محیط های عمومی برای سالمندان............................... .......85
3-11-20-1-مسیر های عابر پیاده سالمندان در محیط......................... ........85
3-11-20-2-پارکینگ ها...................................................................... ........86
3-11-20-3-شیب ها........................................................................ ...........87
3-11-20-4-سرویس های بهداشتی عمومی.......................................... ......87
3-12-فضاهای فیزیکی اماکن مراقبت شبانه روزی از سالمندان...................... .....88
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل اطلاعات
4-1- مقدمه..................................................................................................... ......92
4-2-تاریخچه ایلام......................................................................................... .......92
4-2-1-نگاهی به پیشینه تاریخی فرهنگی ایلام.............................................. ...92
4-2-2-تاریخچه پیدایش و رشد شهر ایلام............................................ ..........92
4-3- موقعیت جغرافیایی............................................................................ ..........93
4-3-1-موقعیت جغرافیایی استان ایلام..................................................... .......93
4-3-2-موقعیت جغرافیایی شهر ایلام.................................................... .........94
4-3-3-ویژگی های اقلیمی ................................................................ ...........95
4-3-4-شرایط آب و هوایی............................................................. ...............95
4-3-5-بارندگی.................................................................................... ..........97
4-3-6-تابش آفتاب......................................................................... ...............98
4-3-7-وزش باد................................................................................. ............99
4-4-جمعیت شناسی سالمندان .............................................................. ............99
4-5- تجزیه وتحلیل اطلاعات توصیفی پرسشنامه................................... ..........100
4-6-بررسی اطلاعات غیر طیفی پرسشنامه............................................... .........104
4-7-آزمون فرضیات................................................................................ .........107
فصل پنجم :نتیجه گیری وپیشنهادات
5-1-مقدمه........................................................................................... .............113
5-2- نتایج حاصل از مطالعات کتابخانه ای........................................... ...........113
5-3- نتایج حاصل از تحلیل پرسشنامه.................................................... .........114
5-4- تحلیل سایت.................................................................................. .........115
5-4-1-کاربری های اطراف سایت..................................................... .........115
5-4-2-دسترسی های اطراف سایت............................................... .............116
5-4-3-بررسی جهت بادهای غالب، نور مناسب و آلودگی صوتی.... .........117
5-4-4-دیدهای اطراف سایت............................................................. .......119
5-5- روند طراحی.................................................................................. ........120
منابع فارسی........................................................................................................127
منابع انگلیسی.....................................................................................................129
فهرست جدول ها
عنوان شماره صفحه
(جدول 3-1) مشخصات پرسشنامه......................................................................70
(جدول3-2 )متغیرهای وابسته به رضایتمندی .....................................................72
(جدول 3-3)استاندارد ظرفیت صندلی چرخدار محوطه.......................................82
(جدول3-4 ) حداقل تعداد فضاهای پارک قاب دسترس......................................87
(جدول4-1) میانگین و حدود نهائی آمار جوی ایلام در یک دوره 12 ساله..........95
)جدول 4-2 (فراوانی و درصد فراوانی جنسیت در افراد نمونه ..........................100
)جدول 4-3 (فراوانی و درصد فراوانی میزان تحصیلات افراد نمونه...................101
)جدول 4-4 (آماره های توصیفی سنی افراد نمونه به تفکیک جنسیت...............102
)جدول 4-5 (آماره های توصیفی فرضیه اول ....................................................103
)جدول 4-6) آماره های توصیفی فرضیه دوم .....................................................103
(جدول 4-7) رضایت از حداکثر تعداد طبقات ..................................................104
(جدول 4-8) جهت قرارگیری پنجره...................................................................104
(جدول 4-9) طرح مناسب فضاهای اقامتگاه .......................................................105
(جدول 4-10) تعداد نفرات در یک سوئیت در صورت یکسان نبودن هزینه.......105
(جدول 4-11) تعداد نفرات در یک سوئیت در صورت یکسان بودن هزینه.......105
(جدول 4-12) محل قرارگیری اقامتگاه...............................................................105
(جدول 4-13)اوقات فراغت ..............................................................................106
(جدول 4-14) نظم و تنوع فضاها.......................................................................106
(جدول 4-15) شفافیت فضاها............................................................................106
(جدول 4-16) جذابیت فضاها............................................................................106
(جدول 4-17) نتایج آزمون t یک طرفه الگوهای از ارتباط با طبیعت مذکر.......107
(جدول 4-18)نتایج آزمون t یک طرفه الگوهای از ارتباط با طبیعت مونث.......108
(جدول 4-19)نتایج آزمون t یک طرفه طراحی مناسب فضاهای جانبی مذکر....108
(جدول 4-20)نتایج آزمون t یک طرفه طراحی مناسب فضاهای جانبی مونث...109
(جدول 4-21) نتایج آزمون t یک طرفه الگوهای از ارتباط با طبیعت ...............110
(جدول 4-22)نتایج آزمون t یک طرفه طراحی مناسب فضاهای جانبی.............111
فهرست نمودارها
عنوان شماره صفحه
(نمودار4-1) منحنی نمایش تغییرات ماهانه دمای هوا در ایلام...........................96
(نمودار4-2) منحنی نمایش تغیرات ماهانه رطوبت نسبی هوا در ایلام...............97
(نمودار4-3) منحنی نمایش تغییرات ماهانه مقدار بارندگی در ایلام...................97
(نمودار 4-4) گلباد سالانه ایستگاه ایلام طی سالهای (2009-1986)...............99
(نمودار 4-5 )فراوانی و درصد فراوانی جنسیت در افراد نمونه.......................101
(نمودار 4-6) فراوانی و درصد فراوانی میزان تحصیلات افراد نمونه...............102
فهرست شکل ها
عنوان شماره صفحه
(شکل3-1) مراحل انجام تحقيق.........................................................................68
(شکل4-1)موقعیت استان و شهر ایلام در کشور...............................................94
(شکل4-2)همسایه های استان ایلام...................................................................94
(شکل4-3) موقعیت و زوایای تابش خورشید در عرض جغرافیایی 33درجه...98
چکیده
امروزه سالمندان قشر بزرگی از جمعیت هر جامعه ای را تشکیل می دهند، به دلیل کنترل رشد جمعیت و افزایش خدمات بهداشتی-درمانی تعداد سالمندان رو به افزایش است، بنحوی که نرخ رشد سالمندان از نرخ رشد جمعیت بیشتر شده است. جمعیت شناسان تخمین زده اند، تا سال 2050 جمعیت سالمندان به دومیلیارد نفر رسیده و به ازای هر 5 نفر یک سالمند وجود داشته باشد. با تحولات فرهنگی ،اجتماعی، اقتصادی جامعه نگهداری سالمندان در منزل با چالش روبرو گشته است و هر ساله ارجاع به سرای سالمندان بیشتر می شود. این در حالی است که اکثر سراهای موجود در ایران و بویژه مرکز نگهداری سالمندان در ایلام فاقد امکانات و فضای مناسب جهت زیست می باشد.دوره سالمندی با بیماری های جسمی- روانی مختلفی(دمانس،افسردگی و..) همراه است که نیاز به طراحی فضای متناسب را الزامی نموده است. جهت تامین نیازها و رضایت سالمندان در این تحقیق، نظرات‌شان در قالب پرسشنامه ای اخذ گردیده، جامعه آماری سالمندان شهر ایلام است ، نمونه آماری 120 نفر انتخاب ، که 30 نفر مقیم و مابقی غیر مقیم بوده اند. 60 درصد سالمندان نمونه زن، 93 درصد بیسواد و 2/9 درصد دیپلم و بالاتر، حداقل سن 51 سال برای بانوان و 48 سال برای مردان و حداکثر بترتیب 74 و 75 سال، 3/73 درصد سالمندان سوئیت های 3 نفره، 77 درصد فضاهای متنوع، 62 درصد فضاهای دارای رونق را می پسندند. میانگین رضایت سالمندان از ارتباط با طبیعت 37/4 (متوسط مد نظر3) و داشتن فضای جانبی در اقامتگاه 85/3 به دست آمده است.
واژگان کلیدی
سرای سالمندان، رضایتمندی، سالمند، طراحی
فصل اول :کلیات تحقیق
1-1-مقدمه
انسان ها از هنگام انعقاد نطفه تا زمان مرگ دوره های مختلفی را از نظر مراحل رشد طی می کنند هر کدام از این مراحل دارای ویژگی هایی است که سبب متفاوت بودن مراحل رشد از یکدیگر می شود. انسان ها در مرحله کودکی و سالمندی معمولا به مراقبت و توجه بیشتری نیاز دارند و به دیگران وابسته هستند که شاید در مراحل دیگر رشد به این صورت نباشد (انوری 1382، 2:1247).
از عمده ترین آثار تغییرات قرن حاضر در ابعاد فرهنگی ، اقتصادی و سیاسی جوامع مختلف، تغییر در ساخت خانواده به عنوان مهم ترین و اصلی ترین رکن اجتماعات بشری است. خانواده ها ازیک نظام خویشاوندی گسترده به یک خانواده ی هسته ای تبدیل شده اند و یکی از مهم ترین کارکردهای خانواده که مراقبت از سالمندان خانواده بوده ، دستخوش تحول گردیده است. خانواده به دلیل کوچک تر شدن ، افزایش تعداد طلاق ها و افزایش تعداد زنان شاغل ، این وظیفه را در مواردی به نهادها و موسسات خاص واگذار کرده است.اگر چه ایده آل آن است که سالمندان در محیط گرم خانواده زندگی کنند اما از طرف دیگر،مطالعات انجام شده درباره ی علل سپردن سالمندان به آسایشگاه های سالمندی در ایران نشانگرآنند که عواملی چون سطح سواد، طلاق،تجرد، آسیب پذیری خانواده-در مقابل بحران هان اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی– برخوردار نبودن از مسکن ملکی و نیاز به استفاده از تجهیزات ویژه تاثیر گذار می باشند(میرفلاح نصیری 1386، 6).
به نظر می رسد که باب پژوهش در چنین زمینه های مهمی ،هم چنان باز مانده است . نکته ی مهم، لزوم توجه و مطالعه ی چگونگی ارتباط دگرگونی های جسمی ، روحی و عاطفی با هم و پی آمدهای تاثیرات تشدیدی آنها بر یکدیگر در سالمندان است.
شمار سالمندان هشیار و فعال در کشور رو به افزایش است.در واقع بخش بزرگتر از اهداف تلاش ها و برنامه ریزی های اجتماعی ، بالاتر بودن سطح رفاه و بهداشت فردی و اجتماعی شهروندان است که خود ، منجر به بالاتر رفتن میانگین عمر افراد و ازدیاد شمار سالمندان می شود، به طوری که شمار جمعیت سالمندان از کودکان بیشتر گشته است. طراحی ، توجه، برنامه ریزی و مناسب سازی محیط، باید نقش و مسـؤلیت خود را در پهنه های عمیق تر و گسترده تری ازآن چه تا کنون بوده است ، جستجو کند( اناری 1388، 14).
1-2-بيان مسأله
بخش بزرگی از جمعیت هر جامعه‌ای را سالخوردگان تشکیل می‌دهند که با گذشت زمان در ترکیب جمعیت سهم آنها بیشتر می‌شود به نحوی که جمعیت‌شناسان تخمین زده‌ا‌ند تا سال 2050 جمعیت افراد بالای 60 سال به دو میلیارد نفر می‌رسد و این بدان معناست به ازای هر 5 نفر یک سالمند وجود دارد ، این افزایش بی‌رویه‌ی سالمندی از یک سو و صنعتی شدن جوامع و به فراموشی سپردن سالمندان و عدم توجه به خواسته‌ها و نیاز های آنها که موجب سرخوردگی و انزوای آنها گشته است، از سوی دیگر باعث شده نحوه اسکان سالمندان به مسئله حاد مبدل شود (میرفلاح نصیری 1386، 11).
با توجه به اینکه سالمندان معمولا توانایی انجام کارهای روزانه مربوط به خودشان را تدریجا در اثر بروز عوارض وبیماری های جسمی یا روانی از دست می دهند وکسی هم در محیط خانه ممکن است فرصت نگهداری ورسیدگی به فرد سالمند را نداشته باشد همچنین به علت گرفتاری های خانوادگی، عدم تمکن مالی، عدم امکان استخدام پرستار خصوصی و غیره نیز روز به روز امکان نگهداری سالمند در خانه دشوارتر می شود. ضرورت ایجاب می کند سالمندان در مراکز مناسبی که به منظور نگهداری و مراقبت کامل از سالمندان تاسیس شده اند اقامت نموده وبه زندگی خود ادامه دهند.لذا بطور کلی رفاه وآسایش سالمند واطرافیان در شرایط حاکم بر زندگی انسانها در دهه های اخیرخانه های سالمند را بوجود آورده است.
در ایران بدون توجه به شرایط روحی سالمندان، آنان را در فضاهای کسل کننده و بدون اعمال نظر سالمند نگهداری می‌کنند. نداشتن تجربه کافی در زمینه طراحی فضاهای مختص سالمندان با اعمال نظر سالمند و خانوار باعث شده تا سرای سالمندان به واژه و معنایی خوفناک و بی‌اعتبار تبدیل شده که از دیدگاه اجتماعی وجه‌ی مناسبی نداشته باشد لذا به منظور جلب رضایت و حفظ حرمت سالمندان چه در معنای اخلاقی و چه در طراحی فضای معماری ایجاد خانه‌ای به معنای واقعی کلمه ، نه تنها به معنای سایبان ، سرپناه و پناه‌گاه لازم می‌باشد بگونه ای که امکان برقراری روابط اجتماعی مطلوب و شرایط رفاهی-تفریحی در راستای فعال ماندن ، با نشاط بودن و رضایت این قشر را محیا نماید . یافتن پاسخی مناسب برای اینکه چگونه می‌توان خانه‌های سالمند را از شکل طرد شده‌ی کنونی به محیطی گرم و رضایت بخش بدل کرد، کماکان مجهول و بی‌جواب مانده است (سيام،1381: 42).ارائه پاسخ مناسب به این مقولات منظور اساسی این تحقیق می‌باشد.
به دلیل بافت سنتی در استان ایلام الگوهای جدید زیستی از قبیل خانه سالمندان دیرتر بوجود آمده است . در سالهای اخیر این مورد درشهر ایلام بعنوان مرکز استان شروع بکار نموده وتعدادی ازسالمندان در مکان هایی فاقد کاربری وامکانات مناسب نگهداری می شوند که توجه جدی به طراحی واحداث فضایی مناسب که در آن رضایت سالمندان لحاظ و استاندارهای لازم رعایت گردد، به مسئله ای اساسی تبدیل شده است.
1-3- اهمیت و ضرورت تحقيق
طراحی و احداث خانه های سالمند بر حسب نیازهای جمعیتی شهرها بدون اخذ نظر گروه‌های هدف واعمال رضایتمندی آنها در ایران قابل رویت است. در بررسی سراهای سالمندان معمولا از سالمندان مقیم آسایشگاه پرسش و پاسخ شده است و فقط نظرات آنها درج گردیده است، در حالی که نظر سالمندان غیر مقیم و خانوارها لحاظ نگردیده ، معمولا از سالمندان درباره وضع موجود سوال شده و هیچ اشاره‌ای به شرایط مطلوب و آرمانی برای آنها نشده است.
با رشد شهرنشینی، صنعتی شدن و افزایش شدید مشغله خانواده‌ها نمی توان در خانه به سالمندان بخوبی رسیدگی کرد و یاری رساند، علاوه ‌بر اين دوره سالمندي با بروز تغييرات جسماني متعددي همراه است كه توانايي‌ها و قابليت‌هاي جسماني را محدود مي‌كند. به همين دليل محيط براي زندگي سالمند بايد طوري طراحي شود كه او با تمام بيماري‌ها، محدوديت‌ها و ناتواني‌هاي احتمالي خود بتواند به راحتي در آن زندگي كند(منصور 1381، 184).
در فرهنگ‌ ماوجود بزرگ‌ترها در خانه نشانه‌ بركت در خانه است. اما نگهداري از سالمندان در خانه كار آساني نيست و نياز به توجه و دقت كافي دارد. امروزه سراي سالمندان به عنوان محلي ناگزير براي اسكان تعدادي از سالمندان كه جايي را براي زندگي ندارند و يا وضعيتي دارند كه خانواده ناچار به سپردن آنان به اين اماكن هستند، به شمار مي‌رود.
اين مراكز در چند دهه اخير شكل گرفته اند و دلايل به وجود آمدن آن، قطعاًٌ بي‌رحمي انسان امروزه و حق ناشناسي جوانان نيست. تنها گذاشتن يك سالمند ناتوان و نيازمند در خانه‌اي كوچك، با لوازم مدرني كه نمي‌تواند از آن استفاده كند، نمي‌تواند كاري انساني باشد. از طرفي واقعيت‌ اين است كه در حال حاضر و به خصوص در شهرهاي بزرگ، الگوي مسكن ديگر آن خانه‌هاي بزرگ و جاداري نيست كه يك خانواده كامل با عروس و داماد و نوه در آن زندگي مي‌كردند. امروزه حد متوسط آپارتمان 75 متري يا حداكثر 90 متري است(کریمی 1375، 89).
شاید ضرورت ایجاب نماید اینگونه افراد سالمند و سالمندانی در شرایط دیگر مانند نارسایی فیزیکی و روانی در مراکز مناسبی که به منظور نگهداری و مراقبت کامل از سالمندان تاسیس می شوند اقامت نموده و بطور موقت یا دائم به زندگی خود ادامه دهند.
ولی اساس فکر در تاسیس آسایشگاه سالمندان را می توان در دو عبارت خلاصه کرد : رضایتمندی اطرافیان و رضایتمندی سالمندان . در مورد رضایتمندی اطرافیان سخن این است که بسیاری از سالمندان مواجه با مشکلات و دشواری هایی هستند و بیمارند، بیماری جسمی یا روانی آنان موجب سلب آسایش از خانواده می شود، پس بهتر است آنان از خانه دور باشند .
 در رابطه با رضایتمندی بحث این است که وضع حال و مزاج آنان به گونه ای است که به پرستاری و مراقبت خاص نیاز دارند و اگر در محیطی به دور از هیاهو و جنجال خانواده و تحت مراقبت های درمانی و بهداشتی ویژه ای باشند راحت تر و آسوده تر زندگی می کنند. در جوامع صنعتی تکیه بر رضایتمندی اطرافیان و در جوامع سنتی تکیه بر رضایتمندی سالمند بیشتر مد نظر است.
در کل عواملی که سبب پدید آمدن آسایشگاه سالمندان شده ، عبارت از تغییرات و تحولات زیر است:-تغییر و تحولات اقتصادی در زمینه کار، مسکن، درآمدکافی، افزایش هزینه و مصرف و .....-تغییرات فرهنگی ناشی از دگرگونی فکرها ، فلسفه ها ، ارزش ها ، آداب و رسوم و سنت ها ، خوش بینی و بد بینی و.... -تغییرات اجتماعی ناشی از برخوردها، روابط، معیارهای اخلاقی، آسایش و رفاه جویی زندگی شهری ، احساس مسئولیت و.........-تغییرات خانوادگی به صورت سیستم واحد های محدود زاد و ولد، تنظیم خانواده، میل به آرامش و استقلال و...... (سيام 1381، 124).
مزاياي آسايشگاه سالمندان :
- دور ماندن خانواده از مزاحمت و دشواري آفريني‌هاي سالمندان.
- راحت و آرام بودن خود سالمند و داشتن سرگرمي و اشتغالي مناسب.
- بهره‌مندي از پرستاري‌ها و مراقبت‌هاي ويژه مورد نياز كه معمولاً در آن اماكن بيشتر قابل دسترس است.
- استفاده از رژيم غذايي خاص، خواب و استراحت كافي.
-دور ماندن از افسردگي اختلال در رفتار و عصبانيت‌ها. (همان،124).
معايب آسايشگاه سالمندان :
- داشتن زندگي يكنواخت و عادي بدون نوسان كه خود وضع روحي افراد را مختل مي‌كند.
- دوري از خانواده و فرزندان و احساس محروميت‌هاي عاطفي ناشي از آن.
- درماندگي و بهره‌مندي از زندگي غيرطبيعي و پرستاري‌هاي تصنعي.
- عدم استقلال و مديريت در زندگي بدون مراقبت توأم با همدردي و غم‌خواري.
- از هم پاشيدگي كانون خانواده، و در انزوا‌ قرار گرفتن (همان، 125).
طراحی مناسب بگونه ای است که هم رضایت سالمندان را فراهم آورد و هم در کاهش وجه ی منفی سرای سالمندان موثر باشد، بدین منظور در این تحقیق پرسشنامه ای تنظیم می گردد و در اختیار دو گروه سالمندان مقیم، غیر مقیم قرار می گیرد که با تحلیل نتایج حاصله به بهترین الگوی طراحی برسیم.نکته قابل ذکر این است که شهر ایلام هم اکنون از فضایی نامناسب و با کاربری غیر مرتبط جهت اسکان سالمندان استفاده می شود و بهتر است آن را زندان سالمندان بنامیم تا سرای سالمندان.
خانه های سالمندان دارای طرح اندیشیده شده در ایران اگر هم به صورت لوکس و هزینه گران اجرا شده اند در بدنه، حجم و پوسته معمولی هستند.بهتر است بدنه و نماهای این بناها را منحصر بفرد و گیرا و براساس نظرات خود سالمندان و مطابق با استاندارد به گونه ای که شرایط رضایت مندی آنها را فراهم نماید، طراحی کرد. استفاده از الگوهای بومی و فرهنگی منطقه همچنین طراحی متناسب با اقلیم و طبیعت بر مطلوبیت سرای سالمندان می افزاید، ایجاد فضاهای باز ، ورزشی ، نمایشگاهی و کارگاهی بطوری که سایر سالمندان غیر مقیم در آسایشگاه بتوانند در آن حضور یابند و امکان ارتباط با سالمندان مقیم فراهم باشد موجب استقبال و جلب نظر بیشتر مردم و رضایت سالمندان می گردد.
1-4- اهداف
درباره ی آنچه در حال حاضر ، به دلیل عدم توجه به نیازهای سالمندان، در ایران اتفاق افتاده می توان گفت که ایجاد مراکز نگهداری از سالمندان و به ویژه سالمندان علیل ، قبل از آن که مشکل سالمندان را حل کند و رضایت آنان را جلب نماید، مسایل سایر اعضای خانواده را کاهش می دهد.به طور کلی در برنامه ریزی های دراز مدت، موضوع طراحی و ساخت خانه ی سالمندان نیاز یه توجه بیش تر دارد و مسلما باید در این گونه برنامه ریزی ها در نظر گرفته شود. اما متاسفانه علی رغم وجود این نیاز تا کنون هیچ ضابطه ای اصولی و راهنمای کاملی در مورد استفاده از طراحی مناسب در ساخت این فضاها در کشور ما ، تدوین نشده است. در عین حال ، توجه زود هنگام کشورهای غربی به این موضوع (از دهه ی ۱۹۵۰ میلادی به بعد) و مطالعات وسیعی که در این ارتباط انجام شده است ، به دلیل زیر بنای ارزشی و فرهنگی خاص هر کشور ، نمی تواند مورد استفاده ی مستقیم در کشور ما قرار گیرد ، اما به هر حال بررسی و تجزیه و تحلیل تجربیات این کشورها نیز اجتناب ناپذیر می باشد.
آن چه مسلم است تغییر ذهنیت بدبینانه ی سالمندان و سایر افراد جامعه ، نسبت به مراکز سالمندی و قضاوت صحیح و منطقی در این مورد ، می تواند آغازی برای حل این مشکل باشد . فراهم کردن شرایطی که افراد سالمند داوطلبانه عضو مؤسساتی مانند خانه سالمندان شوند ، باعث می گردد نگرش آنها نسبت به این مراکز تغییر کند. هنگامی که مردان و زنان سالخورده با اراده ی خود به مؤسسه ی سالمندان بروند ( نه به اجبار شرایط ) خوشحال تر خواهند شد و انگیزه قوی خواهند داشت که با تغییرات شدید ناشی از الگوی زندگی سازمانی سازش کنند. مردان و زنانی که عادت دارند با اشخاص دیگر باشند و در فعالیت های گروهی شرکت کنند ، از تماس های اجتماعی و فرصت های تفریحی ، که زندگی سازمانی برای آنها فراهم می کند ، لذت می برند . افراد سالخورده ، در صورتی که بتوانند تماس با افراد خانواده و دوستان راحفظ کنند ،با زندگی سازمانی سازش خواهند کرد . مهم تر از همه این است که احساس کنند هنوز هم عضوی از خانواده هستند و تماس و رابطه ی آنها با فرزندان و خویشان قطع نشده است. در عین حال ، امروزه این واقعیت مهم بیشتر مورد توجه است که شکل زندگی سالخوردگان باید با نیازهای بدنی و روان شناختی شخص سالخورده متناسب باشد. تاکید بر این است که سلامت فرد سالخورده ، تامین گردد، فرصت هایی برای معاشرت با اشخاص هم فرهنگ و هم سن برای او فراهم شود . همچنین استفاده از برنامه های تفریحی و سایر فعالیت ها، از قبیل اردوهای مناسب، استفاده از کتابخانه ،گل کاری، انجام دادن کارهای دستی،برگزاری جشن های ویژه، فیلم ، نمایش، کنسرت،برنامه های دینی و … برای شخص سالخورده پیش بینی گردد.
اهداف آرمانی و کلی: ارائه الگوی مناسب طراحی سراهای سالمندان( متناسب با نیازهای سالمندان، و جلب رضایت آنان منطبق بر شرایط فرهنگی،اجتماعی و اقلیمی منطقه و همچنین استقبال و پذیرش از سوی جامعه)
اهداف اختصاصی:
1-شناخت ویژگی های جسمی و روحی سالمند
2- تعیین شاخصه های کمی و کیفی در طراحی فضاهای سالمندان
3-سنجش وتحلیل متغیرهای تاثیرگذار بررضایت سالمندان
3- طراحی سرای سالمندان شهر ایلام با رویکرد رضایتمندی
1-5-سئوالات وفرضیه ها
1-5-1- سؤالات تحقیق
آیا طراحی محیط مناسب و مرتبط با طبیعت بر رضایتمندی سالمندان شهر ایلام موثر است؟
آیا وجود فضاهای جنبی بر رضایتمندی سالمندان از اقامتگاه تاثیر گذار است؟
1-5-2-فرضيه‏هاي تحقیق
1-گمان می رود افراد مسن به زندگی در فضاهایی که الگوهایی از ارتباط با طبیعت را داشته باشد علاقه نشان می دهند.
2-گمان می رود طراحی فضاهای نمایشگاهی، باغ بانی، گل کاری، کارگاهی و...موجب بالابردن رضایت سالمندان می شود.
1-6-مفاهیم
1-6-1-تعریف پیری
روان‌شناسان، معمولا دوره پیری را به عنوان دوره انحطاط در نظر مي‌گيرند. افراد در دوره پيري با مجموعه‌اي از ناتوانايي‌هاي جسمي و محروميت‌هاي اجتماعي روبه‌رو مي‌شوند، كه بايد با آن‌ها كنار بيايند. در اين دوره، نيرومندي و سلامت جسماني آن‌ها كاهش مي‌يابد و همراه با بازنشسته شدن از شغل خود تا حد زيادي درآمدشان را از دست مي‌دهند و به مرور زمان، رابطه‌شان با همسر، خويشاوندان و دوستان كم مي‌شود. همراه با اين آسيب‌ها آن‌ها دچار افت جايگاه اجتماعي نيز مي‌شوند كه ملازم پيري است و همان‌گونه كه در آمريكا مطرح است، احساس منفعلی از "بي‌مصرف" بودن مي‌كنند (کرین، 1384: 374).البته بايد توجه داشت كه پيري چيزي بيش از مسن شدن است. پيري ممكن است به آهستگي يا به سرعت، تدريجي يا ناگهاني فرا رسد. به نظر مي‌رسد كه بعضي افراد گام به گام و به زيبايي به سوي پيري قدم برمي‌دارند و عده‌اي ديگر يك‌دفعه در اثر واقعه‌اي ناگوار، خواه واقعي يا خيالي، ناگهان پير مي‌شوند. پيري صرفنظر از آنكه چگونه فرا مي‌رسد، غيرقابل اجتناب و سرنوشت همگان است(گروه نویسندگان 1364، 602).اخيرا بعضي از روان‌شناسان سعي كرده‌اند تصوير خوش‌بينانه‌اي از اين دوران ترسيم كنند. آن‌ها در عين حال كه بعضي از مشكلات و فقدان‌هاي دوره پيري را مي‌پذيرند، اما بر اين باورند كه سن پيري مي‌تواند با خشنودي هم همراه باشد و مادامي كه شخص با محيط خود فعالانه برخورد مي‌كند، مي‌تواند تجربه‌هاي جديدي را به دست آورد(کریمی 1375، 374).
آنچه مسلم است اينكه تحول تا آخرين سال‌هاي زندگي ادامه مي‌يابد و اگر انسان در بخش پاياني بزرگسالي شاهد تقليل ظرفيت‌هاي بدني خويشتن است، با اين وجود همواره توانايي و ميل مهار كردن محيط اطراف خود را حفظ مي‌كند و اگر پاره‌اي از افرادي را كه دوست داشته، از دست داده است اما هنوز نياز به دوست داشتن و نياز به محبت در وجود او بيدار است.
بخش پاياني بزرگسالي كه به بركت بهبود مداوم مراقبت‌هاي پزشكي، تغذيه و محيط جسماني به تعداد بيشتري از افراد فرصت مي‌دهد تا به دهه هفتاد و حتي بيشتر قدم بگذارند، هديه قرن بيستم است. با اين همه پديده پيري با مقياس جهاني امري حساس است. تخمين‌هاي جمعيت‌شناسي در غرب حاكي از اين بوده است كه در فاصله سال 1970 تا 2000 تعداد افراد مسن دو برابر مي‌شود. و در پايان قرن حاضر پانزده درصد جمعيت جهان را افراد بالاي 65 سال تشكيل خواهند داد(منصور 1381، 220).1-6-2-سن پيري
اگر از شما بخواهند سن افراد پير را از ظاهرشان حدس بزنيد، احتمال اينكه دچار اشتباه شويد، زياد است. در واقع، اغلب مي‌گوييم كه يك آدم سالمند نسبت به سنش "جوان به نظر مي‌رسد" يا "پير به نظر مي‌رسد".اين اظهار نظر ما بيانگر آن است كه سن زماني(تقويمي)، شاخص ناقصي براي سن كاركردي يا كفايت و عملكرد واقعي است. چون افراد از لحاظ زيستي با آهنگ متفاوتي پير مي‌شوند، متخصصان بين سالخوردگان پير كه شكننده به نظر مي‌رسند و علایم ضعف نشان مي‌دهند و سالخوردگان پيرجوان كه از لحاظ جسماني نسبت به سن زيادشان جوان به نظر مي‌رسند فرق مي‌گذارند(برک 1385، 291).
روان‌شناسان شروع سن پيري را در حدود 65 – 60 سالگي، يعني سني كه اغلب مردم بازنشسته مي‌گردند دانسته‌اند، البته تعيين سن خاص به عنوان شروع سن پيري قطعيت ندارد.از نظر سني يك فرد 65 ساله هنوز مي‌تواند انتظار زندگي بيش از 12 سال را داشته باشد و اگر فردي تا 80 سالگي دوام آورد احتمال دارد بتواند انتظار زندگي 10 سال ديگر را نيز داشته باشد.
1-6-3-فرهنگ پيري
معناي پيري را عمدتا فرهنگ تبيين مي‌كند. در فرهنگ‌ها زندگي و مرگ جزء چرخه حیات محسوب شده و در درون تجربه انساني قرار مي‌گيرند. پيري رسيدن به خردمندي و فرزانگي است. اما در فرهنگ غرب پيري و مرگ مهار شدني نيست و براي بسياري از افراد وقوع آن‌ها صدمه زدن به موجوديت آدمي است و در نتيجه پير شدن پا بر لب گور گذاردن است.
در اينجا چند اسطوره در مورد پيري نقل مي‌كنيم كه چندان قابل اعتنا نيستند :
1-كهولت پيري اجتناب‌ناپذير است.
2- پيران، فاقد بهره‌وري بوده و يا ديگر مولد نيستند.
3-افراد پير در مقابل تغيير، مقاومت مي‌كنند.
4-اما نمونه‌هاي گوناگون و فراوان در هر يك از اين زمينه‌ها خلاف اين افكار قالبي را نشان مي‌دهند و سن‌زدگي يا ادراك منفي نسبت به شخص بزرگسال، ساخته و پرداخته مجموعه‌اي از رفتارها و عادات فرهنگي است(منصور 1381، 221).
از نظر اريكسون و برگمن دسته‌اي از كشمكش‌هاي دروني در افراد پير وجود دارد كه ما هنگام برخورد با آن‌ها متوجه آن نمي‌شويم. ما بر بسياري از مشكلات اجتماعي و جسمي آن‌ها آگاهي داريم و ممكن است با وجود اينكه افراد سالخورده کارایی ندارند، براي آن‌ها احساس دلسوزي كنيم. اما ما مي‌توانيم از طريق يافتن نمونه‌هايي از افراد پير كه مفيدتر و پرانرژي‌تر هستند و بيشتر در كارهاي اجتماعي شركت دارند تصور خود را در مورد سالخوردگان اصلاح كنيم.
به هر حال ارزيابي ما از پيري، همچنان براساس رفتار بيروني آن‌ها است و از بررسي بحران‌هاي دروني آن‌ها عاجز هستيم. ما نمي‌توانيم درك كنيم كه وقتي فرد سالمند ساكت و آرام است، احتمالا در حال دست و پنجه نرم كردن با مهمترين پرسش‌هاي زندگي‌اش است، سوال‌هایی مثل آيا اكنون بايد با مرگ روبرو شوم؟ آيا زندگي من بامعنا بوده است؟ چه چيزي زندگي را معنادار مي‌كند؟ (کریمی، 1375: 376) طرز پير شدن برحسب فرهنگ متغير است. در فرهنگ‌هاي ساده و سالم، طول عمر سالخوردگان به مجموعه‌اي از دلایل وابسته است. مقام و منزلت يك سالخورده در جامعه بالاست، فرد سالخورده با خانواده خود كه براي او احترام قائلند و او را براي خود و جامعه مفيد مي‌دانند زندگي مي‌كند. كناره‌گيري اجباري از فعاليت‌ها وجود ندارد و او تا هر زمان كه بتواند به كار ادامه مي‌دهد(پیشین، 226).
1-6-4-مفهوم سالمندی
پیری به عنوان یکی از دوران های عمر انسان با نوعی بلوغ و کمال زیستی ، جسمی و روانی و به عبارتی یک سرنوشت زیست شناختی است که واقعیت طولانی تری از تاریخ دارد. معمولا سالخوردگی در بسیاری از کشورها برابر مقررات از حدود سن بازنشستگی(60تا65 سالگی)آغاز میشود (معین، 2000).
سالمندی یک فرد بالغ سالم را به فردی ظعیف با کاهش در ظرفیت های مختلف فیزیولوژیک و افزایش استعداد ابتلاء به بسیاری از بیماری ها و مرگ تبدیل می کند (یونگ 2005، 131).
1-6-5-سن سالمندي
معمولا در کشورها و جوامع مختلف سن های مختلفی را جهت ورود به سالمندی را در نظر می گیرند که بین 60 تا 65 در نوسان است مبنای اصلی 60 ساله و بیشتر است که سازمان بهداشت جهاني، سن سالمندي را به ترتيب زير تعيين کرده است:
سالمند جوان: 74-60 سال
سالمند: 90-74 سال
سالمند پير: 90 سال به بالا